DE GESCHIEDENIS VAN DE MAASBODE

Na de bevrijding ontkwam de rooms-katholieke Rotterdamse krant ‘De Maasbode’ om formele redenen aan zuivering. Dat bewijst allerminst dat de krant niet – ernstig – gecollaboreerd had. De geschiedschrijver beet zich helaas niet vast in de details.

DE MAASBODE De bewogen geschiedenis van ‘de beste courant van Nederland’ door Hans Vermeulen Uitgever Waanders, 431 p., ƒ 55,-Kort na de bevrijding worden in een kluis van een filiaal van de Rotterdamse Bankvereniging in Utrecht 148 aandelen gevonden van de NV De Courant De Maasbode. De kluis staat op naam van Anton Mussert, die op dat ogenblik in de gevangenis van Scheveningen op zijn terechtstelling wacht.Hoe kwam Mussert aan de aandelen van het roomse dagblad De Maasbode? Had hij ze gestolen? Was er sprake van gedwongen verkoop? Of had de directie van De Maasbode de aandelen vrijwillig aan Mussert overgedragen, waardoor de laatste zijn lijfblad Volk en Vaderland op de Rotterdamse persen kon gaan drukken? Het zijn intrigerende vragen waarover ik een heel boek zou willen lezen: een verslag van een grondig onderzoek naar de stinkende overeenkomst in 1941 tussen de eigenaren van het Rotterdamse dagblad De Maasbode en de NSB. Uit Hans Vermeulens ‘bewogen geschiedenis van de beste courant van Nederland’ zijn een paar dingen duidelijk: vanaf het begin van de oorlog is De Maasbode een voorbeeldige heraut van het nationaal-socialistische gedachtengoed.

Toegewijd aan het nieuwe regime, kruiperig, volgzaam tot in het bot, bij vlagen roomser dan de NSB-krant Het Nationale Dagblad, dat het in januari 1941 bestond om de nieuwjaarsboodschap van Seyss-Inquart te becommentariëren. De Maasbode doet dat niet maar verzoekt Het Nationale Dagblad aan te tonen ‘waarin het Nederlandse volk in de ogen van de bezettingsautoriteiten tekort geschoten is’. En als voorbeeld van inschikkelijkheid drukt De Maasbode in januari 1941 níét de herderlijke brief van de bisschoppen af waarin staat ‘dat aan aanhangers van socialistische, communistische, liberale en de vrijzinnige beginselen de sacramenten en de kerkelijke begrafenis dienen te worden geweigerd’. In de brief wordt ook het standpunt tegenover het nationaal-socialisme aangescherpt. Andere roomse bladen zoals De Tijd en Ons Noorden negeren het publikatieverbod van de nazi’s en drukken de herderlijke brief wel af.De Maasbode was hartstikke fout. Seyss-Inquart was ‘één en al tact en welwillendheid’; in een artikel over ‘de psychologie van de Duitse soldaat’ wordt zijn ‘superieure kwaliteit en geestesgesteldheid’ tot voorbeeld gesteld ‘die hem zo geschikt maakt voor het krijgsbedrijf’.

De Maasbode is zelfs nóg gewilliger en ‘deutschfreundlicher’ dan de Nieuwe Rotterdamsche Courant, die na de oorlog zou worden gezuiverd. Kranten die na 1 januari 1943 verschenen zijn na de oorlog gezuiverd. De Maasbode hield eerder op.Waarom werd De Maasbode op 4 februari 1941 opgeheven en wordt even later een deel van het grafisch personeel en de drukcapaciteit ingezet voor de verspreiding van het nationaal-socialisme? Ik zou, vermeldde ik al, daarover een boek willen lezen. Het boek dat erover verschenen ís, ziet er dik en duur uit: vierhonderd pagina’s glanzend papier – die overigens onaangenaam spiegelen. De stijl is daarentegen bonkig.

Tot mijn teleurstelling besteedt Vermeulen maar tien, twaalf pagina’s aan die curieuze overeenkomst tussen Mussert en De Maasbode, zonder dat het raadsel wordt opgelost.Om na de oorlog in aanmerking te komen voor rechtsherstel is het voor de ex-eigenaren van De Maasbode van groot belang aan te tonen dat Mussert de aandelen gestolen heeft. Of dat althans sprake was van ‘gedwongen verkoop’ – alle eigenaren van het katholieke Rotterdamse dagblad (met uitzondering van de bisschop) hebben immers geld geaccepteerd van de NSB. In april 1946 bezoekt de huisadvocaat van De Maasbode, F.A.M. Cavadino, samen met stenograaf Wim Pedroli daarom Anton Mussert die in een Scheveningse cel op zijn terechtstelling wacht. De stenograaf staat ‘perplex’, hij kende vage geruchten over de mysterieuze overdracht: ‘Nu hoort hij, in die macabere ambiance van de dodencel van de meest gehate landverrader dat zijn krant aan de nationaal-socialisten zou zijn verkocht. Het valt hem na enige tijd op dat Cavadino Mussert uitspraken probeert te ontlokken die de directie van De Maasbode moeten vrijpleiten.’ Mussert raakt geïrriteerd over de ‘suggestieve vragen’ van de advocaat. Hij roept: ‘U heeft hem verkocht meneer, gewoon verkocht,’ en hij slaat met een klap op de houten tafel. ‘Dat is niet waar,’ buldert de advocaat terug. ‘Dat is wel waar. U heeft De Maasbode verkocht. Er is voor die aandelen betaald. Ik vertik het om nog verder te spreken.’Zou Mussert, die niets te verliezen had en wist dat hij een maand later op 7 mei 1946 zou worden geëxecuteerd, toen een reden hebben gehad om te liegen? Ik geef hem één keer het voordeel van de twijfel.Vermeulen komt nog een paar keer op die merkwaardige seance in de dodencel terug. Hij schrijft over de geschiedvervalsing die later keer op keer opduikt bij jubilea en herdenkingen van de krant. Er wordt steeds omfloerst vermeld dat de krant is ‘vernield’, ‘verboden’ en ‘opgeheven’. Nooit wordt de waarheid gezegd en Vermeulen zoekt die ook niet uit. Het was precies wat hij had horen te doen.Dat hij het niet doet is zo raar omdat het boek soms slopend gedetailleerd is, tot in ranzige verhalen over bange, weinig standvastige mensen met slechte, aartsconservatieve standpunten. Aan het eind van de negentiende eeuw is De Maasbode in Nederland de spreekbuis van het integralisme – de internationale reactionaire beweging die het modernisme verdoemt. Er waren vertakkingen met de obscure geheime liga Sodalitium Pianum, die wilde dat de roomse kerk een modeldictatuur werd met een absolutistische, onfeilbare paus aan het hoofd en bisschoppen als willoze uitvoerders van zijn bevelen. Zo is het ook geworden.Er waren perioden van rabiaat antisemitisme, waarin geschreven werd over de ‘juiverie’ die het ‘volk uitzoog’ en die aan het hoofd stond van de ‘barricade mannen’. ‘Zij zijn de voornaamste leiders van de socialistische beweging en menig koningsmoorder is uit hen voortgekomen. De jood koestert een onuitroeibare haat tegen het christendom (…) de joden zijn overal hetzelfde (…) zij willen heersen en dulden geen gelijke naast zich. De jood is een internationalist, heeft geen vaderland, geen natie. Een jood die het Wien Neerlands bloed zingt, is levende onzin.’ Honderd jaar geleden, jawel, maar hoorde ik kort geleden niet een roomse Belg die secretaris-generaal is van de Navo, in weliswaar beschaafder toonaard maar met dezelfde teneur, praten over het gevaar van de islam?Bij het lezen van de geschiedenis van De Maasbode ben ik op geen enkel heroïsch moment gestuit. Eerst staat de krant vijfenvijftig jaar in dienst van het episcopaat en de censor van de bisschop. Een paar dagen voor de machtsovername in Duitsland door Hitler verkondigt De Maasbode op gezag van het mandement dat ‘fascisme en nazisme niet principieel verwerpelijk zijn’. Het blad is even ongenuanceerd rooms als het ongenuanceerd de belangen verkondigt van de havenbaronnen in Rotterdam. Het is tegen sociale vernieuwing, het is tot in alle vezels conservatief. Over Willem III wordt gemeld dat ‘hij een van de heerlijkste scheppingen Gods is’.Op 7 mei 1945 komt de bisschop van Haarlem de bevrijde drukpers van De Maasbode zegenen. Veertien jaar later gaat De Maasbode op in De Tijd, de Amsterdamse roomse krant die ook al niet meer bestaat. In de exegese van de Schrift heeft elk schepsel en elk bestaan in dit universum een doel, maar wat het bestaan van De Maasbode heeft gerechtvaardigd, is me niet duidelijk geworden.Maasbode-gebouw aan de Groote Markt in 1930Vrij Nederland van 18 maart, 1995