Een klein en haarfijn monument
(zie illustratie startpagina ‘polderpers’)
Het peilhuisje in Herwijnen is het enige bewaard gebleven peilschrijverstation in Nederland. Rondom 1900 waren er zo’n honderdvijftig. Kleine, markante gebouwtjes aan de buitenkant van de dijk van waaruit soms elk uur, soms één keer per dag de beweging van het water werd gemeten. Al die huisjes maakten deel uit van een samenhangend waterkundig peilmeetnet over geheel Nederland. Het peilhuisje in Herwijnen werd in 1874 gebouwd en is tot 1 april 1989 in gebruik geweest.Toen nam de computer de registratie van de waterstanden over.

In het peilhuisje staat een peilschrijver. Een instrument, verrasssend van eenvoud. De techniek dateert uit 1926, de laatste keer dat het instrument werd aangepast. Het is (alweer) de enige nog in tact gebleven peilschrijver van het land. Mochten ooit de computers uitvallen, dan kan de peilschrijver in Herwijnen de metingen onmiddellijk overnemen.
De peilschrijver is geplaatst op een gemetselde put die in open verbinding staat met de rivier de Waal. In de put drijft een vlotter die op en neer gaat met het water in de rivier. De vlotter is met een onverwoestbaredraad via een wiel gekoppeld aan de peilschrijver. Het wiel is via een tandrad verbonden met een lineaal waarop de waterstand kan worden afgelezen. De lineaal is voorzien van een pen. De pen schrijft de bewegingen van het water op een blad papier dat op een trommel is gespannen. Een opwindbare klok registreert de tijd en zorgt voor de aandrijving van het instrument.
De rijkswaterwaarnemer (of peilschaalwaarnemer) was de man of vrouw die elke morgen om acht uur precies een bezoek bracht aan het peilhuisje om de waterstanden af te lezen en vast te leggen. De bekendste was mevrouw Cornelia Eeuwijk uit Vuren. Van 1910 tot 1950 wandelde ze elke dag naar Herwijnen voor het registreren van de waterhoogten. Even later konden schippers en dijkbewoners haar bevindingen beluisteren in de vaste radiouitzending ‘hier volgen de waterhoogten van vanmorgen negen uur’. Toen mevrouw Eeuwijk ermee ophield was ze 85 jaar. De laatste rijkswaterwaarnemer was Wim de Fockert uit Herwijnen. Dertig jaar lang bezocht hij stipt elke morgen het peilhuisje.

Het peilhuisje staat op de dijk in het dorp Herwijnen. Formeel heet dit deel van de dijk het Benedeneind. Een paar kilometer verder naar het oosten is het Boveneind. Die aanduidingen hebben te maken met de loop van de rivier. In de taal van de mensen van de streek heet de plaats waar het peilhuisje staat ’t Rot. Waarom valt niet te achterhalen. Misschien dat die naam te maken heeft met de tientallen dijkhuisjes die hier in de eerste helft van 1900 stonden. Die waren klein en slecht. De mensen die er bouwden waren zo arm dat ze de stenen voor de muren ’s nachts weghaalden van de strekdam waar Rijkswaterstaat ze had gestort. Er woonden legendarische dijkbewoners zoals Zwarte Janske, Piet de Duif, Cor de Pruis, de Kiene, de Frulle, de Gelzing, Rutjes en de Punter. Allemaal zaten ze neer bij het peilhuisje, dat een verzamelpunt was voor het sociale leven aan de dijk.
In 1991 werd het peilhuisje, inclusief de peilschrijver, voor een symbolisch bedrag overgedragen aan de ‘Stichting tot behoud van het Peilschaalhuisje’. Omdat dijkverzwaring aanstaande was en de toekomst voor het peilhuisje ongewis, beperkte de stichting zich in het begin vooral tot onderhoud. Na uitvoerig overleg schiep het polderdistrict Tieler- en Culemborgerwaarden alle voorwaarden om het peilhuisje en de meetapparatuur te laten voortbestaan. Dankzij subsidies van de gemeente Lingewaal, de Vervoorn-stichting en van particulieren kon daarna het peilhuisje grondig worden gerestaureerd.

Het staat inmiddels op de gemeentelijke monumentenlijst en vermelding op de lijst van Rijksmonumenten is aanstaande. Volgens de waardering die het peilhuisje kreeg is het bouwtype, de bouwstijl en de gaafheid van hoofdvorm van architectuurhistorische waarde. Het is van stedenbouwkundige waarde als markant onderdeel van de dijkbebouwing. En cultuurhistorisch is het een betekenisvol element in de historische ontwikkeling van de streek, met name op het gebied van de beheersing van het water.

Bestuur ‘Stichting tot behoud van het peilschaalhuisje’

Willy Raaijmakers, voorzitter
Jan van Zee, technische zaken
Koen Bijl, penningmeester

Correspondentieadres:
Waaldijk 15
4171 CA Herwijnen
Rabo 328010251

Colofon
Tekst: Rudie van Meurs
Foto’s: Hanneke Acker