SLUIT WINDOW

WATERSNOODRAMP

Voorne en Putten, 1 februari 1953

Ooggetuigeverslag van een jongen van dertien
Rudie van Meurs

Bij de watersnoodramp van 1 februari 1953 werden op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden halve dorpen weggevaagd. Van de huizen werd soms zelfs geen steen meer teruggevonden. 1800 mensen verdronken, 60.000 werden er dakloos, honderdduizenden koeien en paarden kwamen om, 175.000 hectare land werd overstroomd en door het zout voor jaren onvruchtbaar gemaakt. De ramp zou de stoot geven tot de grootste waterbouwkundige operatie aller tijden: het Deltaplan.

Het zal ongeveer vijf uur in de ochtend zijn geweest, toen ik hem voor het laatst zag. Ik stond op de stoep voor onze winkel aan een smalle straat in het dorp. Het was aardedonker. Het flauwe schijnsel van de lantaarn aan de houten elektriciteitspaal schuin aan de overkant, was nauwelijks zichtbaar. Boven het geraas van de zware storm klonken zo nu en dan flarden klokgelui.
       Een angstig geluid. De klok 'klept', wist ik ineens. We hadden weleens geprobeerd, als we 's avonds om acht uur in de klokkenluider mochten helpen, de klok te laten kleppen. Dat deed je door het klokkentouw tegen te houden, waardoor de klepel tegen n kant van de bronzen klok ging slaan. Of je sprong hoog in het touw om je mee te laten deinen. Het gelui leek dan weg te sterven en de mensen op het dorp keken elkaar verschrikt aan. Cent, de klokkenluider die in een klein huisje onder de toren woonde, werd dan boos, want kleppen mocht de klok alleen als er brand of gevaar was. Er was dus gevaar.
       Ik drukte me stijf tegen de muur van ons huis. Regelmatig vielen dakpannen op straat in stukken. Boven me hoorde ik het striemende geluid van de elektriciteits- en telefoonkabels die bij elke nieuwe stormvlaag dreigden te knappen. Er kwamen nu meer mensen naar buiten, bang groepten ze bijeen. Maar niemand wist wat er gebeurde. Telefoneren met de boeren in de polder was niet langer mogelijk. Dijkbewaking beston niet, die zou pas na de ramp worden ingesteld.
       Plotseling zag ik hem. Een schim die uit de duisternis oprees. Kaarsrecht en streng liep hij in hoge laarzen midden door de straat. De wethouder. Hij was een man van gezag. Bij de ouderen omdat hij praten kon, bijbelvast was, een rechtschapen kuyperiaan en omdat hij twaalf kinderen in armoede maar zonder schulden grootbracht. Bij ons omdat hij als ouderling voor in de kerk onder de preekstoel zat te waken over de rust. Hij kon ineens opstaan om een aantal jonge kerkbezoekers bars toe te spreken, als ze de preek verstoorden met gegrinnik over opwindende bijbelgedeelten die ze stiekem hadden gelezen en die onze ouders meestal oversloegen omdat ze handelden over overspelige mannen en hoerige vrouwen. Een enkele keer nam hij je mee dwars door de volle kerk en moest je de dienst uitzitten in de ouderlingenbank. Die schande was onvergetelijk.
       Hij had haast. Met forse stappen ging hij door de straat. Zo nu en dan stond hij stil om de mensen te vertellen hoe het ervoor stond. Drie polders bij de rivier waren ondergelopen. Bij het 'verlaat', een schutsluis in de slaperdijk een kilometer van het dorp, was de situatie kritiek. De zeedijk om het Haringvliet stond onder zware druk. Hier en daar liep het water over de kruin. Vrouwen en kinderen moesten naar de hoger gelegen kom van het dorp. De mannen moesten iedereen alarmeren en naar de molden gaan om daar een dijkleger te vormen. Toen was hij voorbij.
       Met zijn vrouw en zes kinderen is hij een halfuur later in een gat in de dijk gelopen en verdronken. Het duurde weken voor hun lichamen werden teruggevonden.

De wethouder woonde in een klein huisje, anderhalve kilometer buiten het dorp. Samen met vijf andere arbeiderswoningen stond het aan de voet van de binnendijk die de ene van de andere polder scheidt. Al een dag en een nacht had de storm over de polders gejaagd en het water tegen de dijken gestuwd. Eerst uit het zuidwesten, waardoor het water door het Kanaal in de Noordzee was gekomen. Toen uit het noordwesten. De storm joeg het water tegen de kust, het drong met ongemene kracht de zeearmen binnen. Manshoge golven reden tegen de dijken, ongeduldig zoekend naar een uitweg. Toen werd het 'springtij', waarbij de vloed niet valt maar er als het ware een tij over het tij heenkomt.

Die zondagmorgen van de eerste februari ging de vijftienjarige zoon van de wethouder om halfvier het bed uit om, zoals gewoonlijk, te gaan melken bij de boer even verderop. 's Zondags gebeurde dat altijd wat vroeger om zo de jonge knecht in staat te stellen de kerkdienst van halftien te bezoeken. Die ochtend ging de vader mee naar binnen. Onrustig liep hij over de dijk en zag hoe het water angstig snel in de sloten steeg en hier en daar al over het land liep. Terug in zijn huis werd hij gewaarschuwd door een telefoontje van de burgemeester dat de toestand kritiek was. Een boer wiens polder aan de dijk van het Haringvliet grensde, had bericht dat zijn boerderij in het water stond. En nog steeds wies het water op.
       De wethouder gaf zijn zoon de opdracht om de mensen in de huizen die hij zou passeren, te wekken. Hij moest ze zeggen dat het water tegen de kruin van de dijk stond. De zoon hield zich aan die opdracht. Hij bonsde op vensters en deuren en hij hield dat zolang vol tot de lichten aangingen. Hij waarschuwde en misschien redde hij daarmee het leven van enkelen. Zelf zou hij een paar uur later in dat verraderlijke gat van de dijk lopen en verdrinken.
       De wethouder stapte intussen over de donkere dijk naar de rand van het dorp om de molenaar en de wegwerker te wekken. He kostte hem moeite recht op de dijk te blijven. Hier en daar lagen telefoonkabels op de weg en elektriciteitspalen dreigden te breken door de kracht van de storm. Soms wierp hij stenen tegen de luiken van de huizen waar nog geen licht brandde, om de bewoners te wekken. Met de molenaar en de wegwerker ging hij naar de timmerman, die toen over een van de weinige auto's van het dorp beschikte. Met z'n vieren gingen ze over de dijk de polder in, om zich daar op de hoogte te stellen. De wethouder liet stilhouden om de deuren van het verlaat te sluiten en zo te voorkomen dat het water van de ene naar de andere polder zou stromen. Maar het water stond al te hoog, er was geen beweging meer in de deuren te krijgen.
       Luid toeterend om zoveel mogelijk mensen te wekken ging de auto naar een gehucht diep in de polder met wat huizen en boerderijen. Een paar boeren waren daar al bezig hun vee los te snijden uit de stal. Ze probeerden het de dijk op te jagen, maar de koeien waren daarvoor te stom en de paarden werden als een magneet door het water aangetrokken.
       Opeens reed de auto op de hoge dijk met de wielen in het water dat over de kruin heenkwam. Met moeite werd de auto gekeerd en in hoog tempo reed men naar het dorp terug. Het was toen halfvijf, in een pikdonkere nacht met een storm die nog in kracht groeide. Het dorp leek reddeloos. Maar de wethouder had het commando over een dijkleger dat niet bestond. Hij was een plichtsgetrouw man. Hij wist waarschijnlijk allang dat hij verloren had. Maar met zware passen maakte hij zijn laatste ronde door het slapende dorp dat zich niet bewust was van het gevaar.
       Hij beukte op vensters, wierp stenen op daken. Hij wekte ruw de klokkenluider en beval de klok te kleppen zolang dat mogelijk was. Hij kwam door onze straat terwijl het water al in de goten langs de trottoirs begon te stromen. Hij liep nog vijfhonderd meter verder, naar de vlasfabriek en liet daar de sirenes loeien. Pas daarna keerde hij om en ging, gekromd tegen de wind, naar huis war een vrouw en negen kinderen wachtten.

Hij had nog bijna een kilometer te gaan langs een weg waar de storm vrij spel had. Misschien was het kwart over vijf toen hij zijn huis bereikte na een tocht die, menselijkerwijs gesproken velen het leven heeft gered. Hij stuurde een oudere zoon met een van de kleinsten vooruit. Zij bereikten de molen en waren veilig. De wethouder heeft het huis onder aan de dijk even later verlaten, samen met zijn vrouw en zeven kinderen. Het water liep toen ook al over de binnendijk die naar de molen gaat. Het was nog altijd volslagen duister. De oudere zoon en het jongste kind hadden misschien een voorsprong van twee minuten. In die heel korte tijd moet het water de grond hebben afgekalfd en een gat gevreten in de dijk. De wethouder, zijn vrouw en zes kinderen zijn daarin terechtgekomen en de woeste kracht van het water sleurde hen mee. Een paar dagen later werd de wethouder gevonden. Zijn horloge was stil blijven staan op halfzes. En dochter heeft het overleefd. Niemand weet wie haar, toen ze in het water dreef en meegesleurd dreigde te worden, die duw gaf waardoor ze zich kon vastgrijpen aan het dak van een huis. De mensen zeggen dat het de wethouder was. Het meisje wist zich vast te houden en langzaam op te trekken. Ze stootte een gat in het dak en vond veiligheid op de zolder van het huis.
       Daar heeft ze vreselijke uren doorgemaakt. Ze heeft haar broertjes en zusjes horen gillen om hulp. Een van hen wist zich vast te klemmen aan een boom. Maar toen er geen hulp kwam en de handen verstijfd raakten van de kou, moest het kind loslaten en verdween het in de golven.
       Op de dijk was het hulpgeroep niet te horen. De storm die van de kant van de rivier kwam, nam de geluiden mee in de richting van het dorp dat snel onder water liep. In flarden drong het angstige groep om hulp door tot de bewoners van de huizen die op de zolders redding hadden gezocht. Zij waren machteloos. Een paar minuten laten liepen de buurman van de wethouder, diens vrouw en een zoontje in het inmiddels snel verder uitgesleten gat. Toen waren er elf doden. Een kwartier eerder had de buurman zijn beide dochtertjes bij de molen in veiligheid gebracht. De dijk vormde toen nog een veilig pad te midden van het van alle kanten opkomende water.

Nog steeds heerste er volsagen duisternis. In de polder had de verlichting het allang begeven. Hier en daar repten mensen zich per paard en wagen naar de kom van het dorp. In witte kussenslopen droegen ze de weinige bezittingen die ze snel bijeen hadden vergaard.
       Terwijl overal mensen vluchtten, was daar opeens een oorverdovend geraas dat het bulderen van de storm overstemde. Een man vertelde later dat het leek alsof van de kant van de zeedijk een leger soldaten naderde. Er waren er die van schrik verlamd raakten toen zij in de duisternis een meer dan een meter hoge golf water zagen oplichten die over het land rolde. De zeedijk was doorgebroken. Zij die konden, haastten zich terug in hun huizen. Anderen holden willekeurige huizen in of kropen in bomen. Een vrouw slaagde er niet in tijdig beschutting te zoeken. Zij werd meegesleurd en verdronk. Twee oude zusters die in een huis aan de rand van het dorp woonden werden in hun woonkamer door het water verrast en kwamen om. Een oude, alleenwonende vrouw werd in gekromde houding op de rand van haar bed gevonden. Ze verdronk terwijl ze wilde opstaan. In de polder achter de dijk om het Spui tilde de muur van water een houten woning op waarvan later slechts een paar planken werden teruggevonden. Het heeft weken geduurd voor de lichamen van de bewoners werden teruggevonden, een jong gezin met twee kinderen. En voor de deur van hun dijkwoning werden later een man en een vrouw aangetroffen die de dijk, een paar meter verder, niet meer hadden kunnen bereiken.
       Het water overrompelde alles en iedereen. Generaties lang had de dijk de mensen beschermd. Dat het water eroverheen kon komen werd geaccepteerd, maar dat de dijk kon brken was onmogelijk. Maar de zeedijk rond het Haringvliet brak op zeven plaatsen en in de dijk om het Spui vielen grote gaten. De dijken waren in slechte staat. Het dorp was zorgeloos geweest. De dijkkring had geslapen en de overheid niets gedaan. Maar het water was zo sterk dat waarschijnlijk niets het had kunnen weerhouden.
       Als het water zou komen, zou het hoogstens een stand bereiken van dertig tot vijftig centimeter boven het maaiveld van de polder, vergelijkbaar met de inundatie in de oorlogsjaren toen de Duitsers de dijken doorstaken om de geallieerden het landen te beletten, zeiden de pessimisten. Maar het water steeg hier en daar tot tweenhalve meter. En niemand besefte dat het water met zo'n woest geweld zou komen, dat zelfs de jongens van de wethouder, die toch konden zwemmen als ratten, zich niet konden redden.
       De dijken waren zo slecht omdat er woningen aan waren gebouwd, zeiden later de dijkgraven. Maar langs de zeedijk waarin de gaten geslagen waren, stonden geen huizen. Daar waar de huizen stonden bleek de dijk betrouwbaar. Zo ondergroef het water niet alleen de dijken maar ook de reputaties, het zelfvertrouwen van de mensen en het geloof in de waterstaatsdeskundigen.
Op het dorp klepte de torenklok en later had zich daarbij, zoals gezegd, sirenegeloei gevoegd. Mensen van buiten het dorp liepen naar de hoger gelegen kom. Het water gutste nu door de goten. Op een plein aan het begin van de straat, geplaveid met kinderhoofdjes (dat vroeger zo vreselijk groot was maar elke keer als ik terugkom kleiner wordt), vormden zich grote plassen. Een buurjongen kwam ons geruststellen en zei dat als er werkelijk iets ging gebeuren, wij op hem zouden kunnen rekenen. Besluiteloos ging ik het huis weer binnen en haalde dozen margarine uit de kelder en bracht ze op zolder. Toen ineens viel het licht uit. De sirenes zwegen, alleen de klok liet zich nog horen en dat zou doorgaan tot de klokkenluider tot zijn knien in het water stond. Verwarde stemmen op straat. Iedereen trachtte nu in een wilde vlucht de dorpskom te bereiken.

In een schuur naast de winkel stond een bestelauto. Omdat ik de enige was die op dat ogenblik de auto kon besturen deed ik wat verwacht werd. Na de dood van mijn vader had ik regelmatig gereden. Dat kon gemakkelijk op het dorp, ook al was je beneden de achttien. Een paar keer was ik de plaatselijke politieman tegengekomen, maar die draaide altijd zijn hoofd om. Hij zag niets. Wij waren tenslotte in de situatie dat we geholpen moesten worden en dan kan een dorp heel tolerant zijn.
We waren een van de laatsten. Op het plein ging de auto tot de assen door het water. Er zaten drie mensen in het kleine bestelwagentje en er stonden vier kisten met eieren in. Terwijl ik de weg naar het korte slop in zwenkte die leidde naar de kom, liep het water over de vloer. In de verte, nauwelijks te onderscheiden in het duister dat nu overging en schemering, stond een kleine auto stil in het water. Het was die van de dokter. Hij stond ernaast, tot zijn heupen in het water. De dokter riep me iets toe. Hij schreeuwde met de handen aan de mond maar door de storm was zijn stem niet te horen. Toen zwaaide hij heftig dat ik terug moest. De motor van zijn auto had het begeven.
       Terwijl hijzelf, zich vasthoudend aan de huizen, verder schuifelde om zich in veiligheid te stellen, reed ik achteruit. Alles was gaan drijven. Ik moest een grote spekton ontwijken. Koeien die door de vluchtende mensen in de steek waren gelaten versperden de weg. Ik wist te keren. De klok had opgehouden te kleppen. Het was stil in de straat en het leek alsof de storm luwde. Toen schoot me te binnen dat een andere weg, via het lange slop naar het dorp hoger moest liggen. Ik gaf vol gas, ging zigzaggend om een paar wagens en auto's heen die waren blijven steken. De motor bleef het doen. Het zal wel een wonde zijn geweest dat we ten slotte het dorp bereikten. We waren de laatsten.

Het was vreselijk. Nat en verkleumd stonden mensen met kinderen verdwaasd voor zich uit te staren. Er waren er die huilden. Een man was vierhonderd meter meegesleurd met de vloedgolf die over het land rolde. Hij was opgetild en naar het dorp gedragen waar hij houvast had gevonden aan bomen en huizen. Hij vertelde hoe hij een ander had zien verdrinken. Niemand wist toen nog dat er eenentwintig mensen van het dorp verdronken waren.
       Anderen hadden huizen en boerderijen ineen zien storten, er werden mensen vermist. Koeien, varkens en kippen die door boeren waren meegebracht, liepen rond in het plantsoen rondom de vijver. Er was thee en koffie. Het gereformeerde verenigingsgebouw werd ingericht voor moeders met kleine kinderen. De koeien begonnen luidruchtig te loeien want het was melkenstijd. De boeren hurkten eronder en melkten ze leeg. De melk werd verdeeld onder de mensen die moe en hongerig rondliepen. Van de vier bakers die het dorp telde, was er n droog gebleven. Hij kreeg hulp van zijn gevluchte collega's en heel de zondag werd gebakken. Wie trek had kon het brood halen en niemand hoefde te betalen. De huizen die vrij waren gebleven van water, herbergden al spoedig tientallen vluchtelingen. Op die ene woning na waar het gezin zich, als gold het een normale zondag, om de tafel schaarde die gedekt was met een wit tafellaken. Uit het raampje van de bestelauto zag ik hoe de man en vader - een ouderling en notabel - later uit de bijbel las en de handen vouwde. Het gezin bad mee. Buiten keken de hongerigen en zij die dorst hadden en naakt waren toe, maar hij noodde ze niet zin zijn woning. Twee dagen later bezocht hij de boekhouder om te informeren hoe het er voorstond met de openstaande rekeningen van een aantal middenstanders die bij hem op weekkrediet kochten en van wie de winkels onder water stonden. Hij maakte zich vooral zorgen om de rekening van een weduwe en brak zich het hoofd over de vraag hoe hij dat bedrag alsnog kon binnen krijgen. Hij is, geloof ik, nooit meer als ouderling herkozen.

Uren later liep ik over de dijk naar het perron van de stoomtram. Het water stroomde er hier en daar overheen. Tegen de dijk lagen tientallen dode koeien, en toen al met vreemd opgezwollen buiken alsof ze eerst - voor ze verzopen - liters en liters van het zoute water hadden opgedronken. In de verte zag je uit ramen mensen zwaaien met witte lakens. Het zou toen nog uren duren voor er boten beschikbaar waren m hen en anderen die toevlucht hadden gezocht op de daken, te redden.
       Tegen de avond zijn we naar een evacuatieadres gegaan in de stad. Wij kinderen moesten daar blijven, ver van de ellende waar lijken werden geborgen en kadavers opgeruimd. Toen vertelde een oom die heen en weer reisde een verhaal dat me lang daarna nog boze dromen bezorgde.
       In een huis, buiten het dorp tegen een slaperdijk, woonde een zwaar zieke ma. Hij werd verzorgd door een verpleegster die dag en nacht bij hem was. De verpleegster was oud, net als de man. Toen het water door de polder golfde en het huis binnenstroomde, vluchtte de vouw naar boven. Huilend en schreeuwend om hulp. Ze had de zieke man achter moeten laten. Hij was te zwaar en te groot. Boven hoorde ze hem roepen en roepen, totdat, langzaam, het geluid wegebde. De dag ging voorbij. Het werd nacht en weer dag. Er kwam hulp.
       Tegen de mannen die haar per boot van de zolder van het huis haalden zei ze dat meneer beneden was. Dood, verdronken. Er stond tweenhalve meter in het huis.
       De mannen stootten een gat boven het raam in de woning om het lijk te bergen. Op een matras die door het water van het ledikant was opgetild, dreef het rond door de slaapkamer. Voorzichtig lieten de mannen het in de boot zakken. Maar plotseling hief het 'lijk' een arm omhoog die neerkwam op de schouders van een van de redders. Bevend van schrik riep deze: 'Hij leeft.'

De ondergelopen polders en het dorp vormden en grote binnenzee, waarvan het water de eerste maanden door eb en vloedbeweging op en neer ging. Pas toen de dijken provisorisch gedicht waren kon het water worden weggepompt. Langzaam kwam alles weer op gang. Er werd voor ons gezorgd. In een caf op het dorp lagen stapels kleren, bijeengebracht bij inzamelingsacties. Zulke acties zijn altijd goed om veel afgedragen rommel kwijt te raken en dat was te merken. Alleen de mensen die er het eerste bij waren, zoals het kersverse blokhoofd van de BB, de zonen van de burgemeester en een aantal dorpsnotabelen, liepen er keurig bij in Zweedse met bont gevoerde jekkers. Toen die dingen gearriveerd waren, was de dorpsomroeper rondgegaan om het te vertellen. De meeste waren toen al verdeeld. Uit Noorwegen kwamen mooie ranke boten met buitenboordmotoren. Ik heb ze later nooit meer gezien. O ja, twee lagen in de haven van het Spui en daar ging soms een van de zonen van de burgemeester mee varen. Een keer verloor hij midden in de rivier een motor. Daar is nooit meer over gepraat.
       Voor de radio hield Johan Bodegraven de actie 'Beurzen open, dijken dicht'. We luisterden en hoorden hoe de miljoenen binnenkwamen en het 'Rampenfonds' alle schade zou vergoeden. Een man kwam langs met formulieren en daarin mochten we neerschrijven wat verloren was gegaan. Het was een arme tijd. Acht jaar na de oorlog. Maar ineens bleek dat in sommige huizen een schat aan ebzittingen aanwezig was geweest, die door het water verloren was gegaan. Er waren misschien voor de ramp kwam, een handvol televisietoestellen op het dorp. Maar de taxateurs van het Rampenfonds telden er veel meer. Een wasmachine was toen nog een luxe en bromfietsen reden sporadisch. Maar de schade-experts van het Rampenfonds troffen talloze wasmachines en bromfietsen aan die wit waren uitgeslagen van het zoute water en onherstelbaar waren vernield. Hoe kwam dat? Het bleken steeds dezelfde televisietoestellen, wasmachines en bromfietsen die overal opdoken. De gedupeerden hadden die van andere gedupeerden 'geleend'. En door het dorp ging het cynische grapje dat aan tafel gebeden werd: 'O Here, geef ons heden ons daaglijks brood en ieder jaar een watersnood.' Veel mensen werden er beter van, maar nog meer mensen schaamden zich diep voor die praktijken.
       Drie maanden later ben ik teruggekeerd naar het dorp om mee te helpen de modder op te ruimen. Met een roeiboot ging ik over de watering om misschien nog iets te vinden wat verloren was gegaan.
       Op een stuk boomgaard, even buiten het dorp, zag ik een grote pop met kleren aan en ik liep erheen om die op te rapen. Het was geen pop. Het was een kind, zonder gezicht. Het was het lijkje van de jongste dochter van de wethouder. Even later luidde de klok, zoals die al twintig keer had geluid. Het dorp wist dat nu ook het laatste slachtoffer van de ramp gevonden was.

Opgenomen in 'Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis', Prometheus 2000

SLUIT WINDOW